Cách đây 9 năm (16/9/2011 – 16/9/2020) Trung tâm Vệ tinh Quốc gia ra đời, có nhiệm vụ quản lý, thực hiện và tiếp nhận dự án xây dựng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam; năm 2017, Trung tâm được đổi tên thành Trung tâm Vũ trụ Việt Nam. Đây là bước khẳng định tầm nhìn và mục tiêu trở thành đơn vị tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và đào tạo Khoa học và Công nghệ Vũ trụ góp phần nâng cao giá trị cuộc sống người dân Việt Nam và phục vụ Tổ quốc.
Những bước đi vững chắc…
Công nghệ Vũ trụ (CNVT) là lĩnh vực công nghệ cao được đánh giá là biểu tượng sức mạnh công nghệ và khả năng cạnh tranh công nghệ cao của mỗi Quốc gia trên thế giới. Đối với quốc gia đang phát triển như Việt Nam, CNVT đem lại những lợi ích thiết thực cho kinh tế – xã hội như phòng chống và giảm nhẹ thiên tai và biến đổi khí hậu, quản lý và phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên đặc biệt là tài nguyên biển, phát triển nông nghiệp, thiết lập cơ sở hạ tầng viễn thông và truyền hình qua vệ tinh, các ứng dụng định vị vệ tinh,…
Sau khi Trung tâm Vệ tinh Quốc gia được thành lập, nhằm thực hiện và tiếp nhận Dự án xây dựng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam; tháng 11/2011, Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Nhật Bản đã ký hiệp định vay vốn ODA cho dự án Trung tâm Vũ trụ Việt Nam.
Sau khi Trung tâm Vệ tinh Quốc gia được thành lập, nhằm thực hiện và tiếp nhận Dự án xây dựng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam; tháng 11/2011, Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Nhật Bản đã ký hiệp định vay vốn ODA cho dự án Trung tâm Vũ trụ Việt Nam. Năm 2012, Dự án được khởi công xây dựng tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc, đảm trách những nhiệm vụ quan trọng như: Làm chủ công nghệ và tự chế tạo vệ tinh nhỏ quan sát trái đất, có khả năng quan sát toàn lãnh thổ Việt Nam trong mọi điều kiện thời tiết bằng công nghệ rada hiện đại; Xây dựng và xử lý các dữ liệu vệ tinh phục vụ giám sát và cảnh báo sớm thiên tai, các thảm hoạ môi trường; Dự báo sớm sản lượng nông nghiệp, nguồn lợi hải sản, cập nhật hệ thống bản đồ điện tử cho quản lý và quy hoạch đất đai; Nghiên cứu và phòng chống biến đổi khí hậu toàn cầu… thông qua việc được đầu tư đồng bộ thành 3 phần bao gồm: Hạ tầng kỹ thuật và trang thiết bị; Tiếp nhận và chuyển giao công nghệ; Đào tạo nguồn nhân lực.
Trong Thư chúc mừng Lễ khởi công xây dựng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân (nay là Bí thư thành ủy Tp.HCM) đã khẳng định “đây là một trong những dự án được đầu tư lớn nhất trong lĩnh vực khoa học và công nghệ của Việt Nam trong 35 năm qua” và “góp phần quan trọng thực hiện Chiến lược nghiên cứu và ứng dụng công nghệ vũ trụ đến 2020”.
Qua dự án đã có 36 kỹ sư được cử đến 5 trường Đại học Nhật Bản theo học thạc sĩ công nghệ vũ trụ, tham gia thiết kế, chế tạo, thử nghiệm vệ tinh MicroDragon 50kg dưới sự hướng dẫn trực tiếp của các giáo sư Nhật Bản. Mặt khác ở trong nước, từ năm 2012 đến nay Trung tâm đã xúc tiến, hợp tác với các trường: Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, Đại học Công nghệ – Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc tế (Đại học Quốc gia TP HCM) trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về hàng không, vũ trụ…
Năm 2017, Trung tâm Vệ tinh Quốc gia đổi tên thành Trung tâm Vũ trụ Việt Nam. Đây được xem là sự ghi nhận, bước tiến mới trong việc khẳng định Việt Nam đã và đang từng bước tiếp cận, làm chủ công nghệ vũ trụ nói chung và công nghệ vệ tinh nói riêng.
“Trung tâm Vũ trụ Việt Nam được xây dựng phục vụ cả 3 lĩnh vực công nghệ vệ tinh, ứng dụng và khoa học vũ trụ với 4 cơ sở hạ tầng tại Hòa Lạc, Hà Nội, TPHCM và Nha Trang. Sau khi đi vào hoạt động, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam sẽ trở thành một trung tâm khoa học và công nghệ hiện đại của đất nước và là trung tâm vũ trụ hàng đầu ASEAN với hạ tầng kỹ thuật và cơ sở vật chất hiện đại”. PGS.TS Phạm Anh Tuấn, Tổng Giám đốc Trung tâm khẳng định.
… “Trái ngọt” ban đầu
Ngày 19/11/2013, vệ tinh siêu nhỏ PicoDragon do các cán bộ Trung tâm nghiên cứu, chế tạo đã trở thành vệ tinh “Made in Vietnam” đầu tiên hoạt động thành công trong quỹ đạo không gian. Pico Dragon có nhiệm vụ chụp ảnh trái đất, đo đạc một số thông số vệ tinh bằng các cảm biến gắn trên vệ tinh, và thử nghiệm thông tin liên lạc với mặt đất. Việc phóng thành công vệ tinh Pico Dragon vào không gian đánh dấu bước trưởng thành của các kỹ sư, nghiên cứu viên trẻ của trung tâm. Đồng thời đây cũng bước chuẩn bị tiến tới mục tiêu nghiên cứu và phát triển vệ tinh riêng của Việt Nam.
Ngày 18/1/2019, vệ tinh Micro Dragon được phóng thành công lên quỹ đạo, đây là sản phẩm nằm trong Hợp phần đào tạo vệ tinh cơ bản, bộ phận của Dự án “Phòng chống thiên tai và biến đổi khí hậu sử dụng vệ tinh quan sát trái đất”. Mục đích chính của vệ tinh Micro Dragon là công cụ để đào tạo thực hành chế tạo thử nghiệm vệ tinh lớp micro. Nhiệm vụ chủ đạo khi thiết kế của Micro Dragon là chụp ảnh theo dõi chất lượng nước biển ven bờ để phục vụ cho ngành đánh bắt, nuôi trồng thủy hải sản Việt Nam. Các cán bộ của Trung tâm đã thực hiện thành công việc thu nhận tín hiệu đo xa từ vệ tinh, thực hiện điều khiển chuyển chế độ và ổn định tư thế vệ tinh, điều khiển chụp, thu nhận và xử lý ảnh… Các kết quả thu được cho thấy vệ tinh ở trạng thái tốt và các chức năng hoạt động như thiết kế.
 |
 |
Vệ tinh MicroDragon và bức ảnh đầu tiên chụp từ vệ tinh ngày 22/1/2019
Trong cuộc gặp mặt vào ngày 21/1/2019, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã đánh giá cao những nỗ lực của các kỹ sư trẻ, đồng thời khẳng định tiếp tục tạo mọi điều kiện thuận lợi để nuôi dưỡng và duy trì ngọn lửa đam mê khát vọng nghiên cứu sáng tạo và công hiến của các nhà khoa học trẻ để có bước phát triển mới hơn nữa trong công nghệ vũ trụ của Việt Nam.
Trên cơ sở thành công của dự án vệ tinh PicoDragon và MicroDragon, vệ tinh NanoDragon (khối lượng 4kg) đang được phát triển, hoàn toàn bởi đội ngũ kỹ sư của Trung tâm và chuyên gia tại Việt Nam. Vệ tinh này có nhiệm vụ thử nghiệm công nghệ về điều khiển hướng của vệ tinh trên quỹ đạo và thu tín hiệu nhận dạng tự động tàu thủy bằng dòng vệ tinh nano. Đây là sản phẩm của Đề tài “Nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, phóng và vận hành vệ tinh siêu nhỏ cỡ nano” thuộc Chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia về công nghệ vũ trụ giai đoạn 2016 – 2020. Vệ tinh NanoDragon cũng đã được JAXA thông báo lựa chọn là một trong 15 vệ tinh được phóng lên quỹ đạo vào năm 2021, theo chương trình chùm vệ tinh thử nghiệm công nghệ lần 2 của Nhật Bản.
Bên cạnh đó, Trung tâm cũng chuẩn bị tiếp nhận vệ tinh LOTUSat-1, được thiết kế, chế tạo bởi tập đoàn NEC, dự kiến được phóng vào năm 2023. Với khối lượng khoảng 570kg, LOTUSat-1sử dụng công nghệ radar có khả năng chụp ảnh trái đất với độ phân giải cao trong mọi điều kiện thời tiết cả ngày lẫn đêm theo 3 chế độ chụp ảnh: Chế độ điểm với độ phân giải không gian tốt nhất 1m; Chế độ dải với độ phân giải không gian 2m; Chế độ chụp quét với độ phân giải không gian 16m.
Một số hướng nghiên cứu chính
Song song với việc nghiên cứu, thiết kế, chế tạo vệ tinh; Trung tâm đã và đang tập trung vào phát triển các hướng nghiên cứu chính gồm: Ứng dụng vũ trụ và Khoa học vũ trụ.
Đối với hướng nghiên cứu ứng dụng vũ trụ: Xác định tập trung vào hướng xử lý dữ liệu lớn ảnh vệ tinh, Trung tâm đã xây dựng hệ thống Vietnam Data Cube. Đây là hệ thống tập hợp gần 100 nghìn cảnh ảnh vệ tinh của Việt Nam, được các đối tác quốc tế của Trung tâm (JAXA, ESA, USGS) cho phép khai thác miễn phí và chia sẻ cho cộng đồng nghiên cứu của Việt Nam. Thời gian tới, hệ thống sẽ được vận hành với hai ứng dụng chính là theo dõi lúa và theo dõi rừng trên toàn Việt Nam.
Trong lĩnh nghiên cứu ứng dụng Vũ trụ, đội ngũ cán bộ nghiên cứu của Trung tâm đã và đang thực hiện nhiều đề tài cấp nhà nước, cấp bộ và đề tài hợp tác với địa phương, qua đó số lượng nghiên cứu được công bố quốc tế ngày càng tăng lên, bước đầu xuất bản sách chuyên khảo về xử lý ảnh radar.
Bên cạnh đó, việc hình thành 02 trung tâm nghiên cứu ứng dụng vũ trụ tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh sẽ tạo lợi thế quan trọng cho Trung tâm trong việc triển khai các đề tài nghiên cứu có quy mô lớn. Năm 2018, Trung tâm đã đại diện Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhận vị trí Chủ tịch CEOS bắt đầu nhiệm kỳ 01 năm điều phối các hoạt động của tổ chức này sau 5 năm là thành viên tích cực. Tại phiên họp toàn thể của CEOS diễn ra tại Hà Nội từ ngày 14-16/10/2019, Trung tâm đã trình bày kết quả của 02 sáng kiến về giám sát lúa và rừng khu vực sông Mekong và được các tổ chức thành viên đánh giá cao.
 |
 |
Ứng dụng vệ tinh theo dõi rừng, lúa, CO2,..
Đối với hướng nghiên cứu khoa học vũ trụ: Năm 2015, Trung tâm đã thành lập Phòng Vật lý thiên văn và Vũ trụ. Đến nay, Phòng đã công bố 24 công trình trên các tạp chí ISI và ACI (Asian Citation Index), 6 bài đăng trên kỷ yếu hội nghị quốc tế, thực hiện các đề tài, nhiệm vụ khoa học và công nghệ các cấp. Tất cả các nghiên cứu đều thực hiện tốt, đạt và vượt kết quả so với đăng ký.
Bên cạnh đó, Phòng cũng duy trì tốt hợp tác quốc tế trong các hoạt động nghiên cứu và giáo dục, đặc biệt với đối tác Pháp, một số nước Đông Á và Đông Nam Á, củng cố vai trò, vị trí của mình trong cộng đồng thiên văn trong nước và khu vực. Qua đó Phòng đã được các đồng nghiệp quốc tế uỷ nhiệm tổ chức một số hội nghị quan trọng của khu vực cũng như của chuyên ngành như Hội nghị SEAAN lần thứ 8 (2016), Gặp gỡ Việt Nam về Khí và Bụi trong Dải Ngân Hà (2018) và một số lớp học quốc tế.
Nhằm khơi gợi lòng đam mê, khát khao khám phá vũ trụ của thế hệ trẻ, tháng 7/2017 Trung tâm đã khánh thành Đài thiên văn Nha Trang với các nhiệm vụ: Thực hiện nghiên cứu cơ bản về vật lý thiên văn quang học và phổ biến kiến thức vũ trụ cho cộng đồng; hỗ trợ đào tạo, giảng dạy và nâng cao chất lượng nhân lực trong lĩnh vực vật lý thiên văn và vũ trụ; hợp tác nghiên cứu với các nhóm nghiên cứu trong cùng lĩnh vực ở trong nước và nước ngoài…
Ông Charles Frank Bolden Jr – nguyên Tổng Giám đốc Cơ quan Hàng không Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) thăm quan phòng trưng bày một số mô hình vệ tinh được Trung tâm Vũ trụ Việt Nam phát triển tại Đài thiên văn Hòa Lạc.
Hướng tới mục tiêu phổ biến kiến thức cộng đồng về thiên văn học, vũ trụ, trở thành nơi giao lưu giữa các nhà thiên văn trẻ, nhà thiên văn nghiệp dư của Việt Nam; gữa năm 2019, Đài thiên văn Hòa Lạc nằm trong quần thể các công trình gồm Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam (nơi giới thiệu trực quan sinh động về lịch sử vũ trụ và khoa học vũ trụ của thế giới và Việt Nam,) và Nhà chiếu hình vũ trụ (quy mô 100 ghế, trang bị hệ thống 6 máy chiếu độ phân giải với hiệu ứng 3D, đem lại cho người xem trải nghiệm như đang bay vào vũ trụ) đã mở cửa đón khách.
Thay cho lời kết
Dù đã có nhiều đóng góp trong phát triển các ngành kinh tế, xã hội, song phải thẳng thắn rằng, tầm quan trọng của công nghệ vũ trụ ở Việt Nam chưa được nhìn nhận một cách xứng đáng. Để phát triển trong giai đoạn tiếp theo, Việt Nam phải kiện toàn tổ chức là một hệ thống điều phối vận hành thống nhất trong cả nước về công nghệ vũ trụ, cùng với xây dựng cơ chế chính sách.
Mô hình Trung tâm Vũ trụ Việt Nam
Đặc biệt việc phát triển công nghệ vũ trụ không thể “đi tắt đón đầu” bởi công nghệ vũ trụ là một lĩnh vực liên ngành, đặc biệt và phải có tầm nhìn xa, là chương trình dài hơi của quốc gia. Do đó cần sự đầu tư quyết liệt của Chính phủ một cách đồng bộ, liên tục và bài bản như: Đào tạo nhân lực, hạ tầng kỹ thuật, hợp tác quốc tế để chuyển giao công nghệ v.v. chứ không thể làm từng đoạn hay chia giai đoạn ngắn. Đặc biệt phải có chính sách đặc thù để giữ được đội ngũ nhân lực trẻ, nhất là đội ngũ đã được đào tạo chuyên nghiệp để làm việc lâu dài.
